دسترسی کنترلشده به جای اینترنت آزاد؟ واپسین نفس شبکه جهانی در ایران
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی ناظرخبر، اینترنت در ایران سالهاست که میدان نبردی نابرابر است. از یک سو، شهروندانی که آن را حق طبیعی خود میدانند و از سوی دیگر، حاکمیتی که آن را تهدیدی برای امنیت ملی تعریف کرده است. اکنون با انتشار اسنادی از طرح «دسترسی کنترلشده» به قلم رسول جلیلی، به نظر میرسد که مفهوم «اینترنت آزاد» در حال حذف تدریجی از معادلات کشور است.
از احمدینژاد تا روحانی؛ روال ثابت محدودیت
تاریخ فیلترینگ در ایران نشان میدهد که هیچ دولتی -اصولگرا یا اصلاحطلب- نتوانسته از دام محدودسازی بگریزد. در دهه ۸۰ و دوران احمدینژاد، کاهش سرعت و فیلتر پلتفرمهایی مثل فیسبوک کلید خورد. در دولت روحانی، تناقض عجیبی شکل گرفت: افزایش نسبی سرعت در کنار فیلتر تلگرام در اعتراضات دی ۹۶ و سپس اینستاگرام. نکته کلیدی اینجاست که در هر مقطع، اینترنت قربانی اصلی بوده، نه راهحل.
نقطه عطف؛ قطعی آذر ۱۳۹۸ و روایت استعفای ناظمی
بسیاری از کارشناسان، آذر ۹۸ را «شبک آخر» اینترنت آزاد در ایران میدانند. در روایتی که امیر ناظمی، معاون اسبق وزارت ارتباطات، سالها بعد فاش کرد، نه تنها خبری از هماهنگی نبود، بلکه وزارت ارتباطات در شوک فرمان قطعی نشسته بود.
ناظمی در خاطراتش مینویسد: «… همان موقع بود که متن استعفانامهام جلوی چشمانم رژه میرفت. در مسیر برگشت گریه میکردم…» او میگوید که حتی پیشبینی میشد اینترنت برای همیشه قطع شود و اینستاگرام و واتساپ دیگر هرگز وصل نشوند. هرچند در آن مقطع، اینترنت برگشت، اما زنگ خطری بود برای طرحهای بعدی.
سند ۱۴۰۴؛ پایان فیلترشکنها با طرح رسول جلیلی
امنافزار گستر شریف: نام شرکتی که در شهریور ۱۴۰۴ سندی منتشر کرده که نقشه راه «اینترنت کنترلشده» را ترسیم میکند. محور این طرح که به رسول جلیلی، استاد دانشگاه شریف و عضو کلیدی شورای عالی فضای مجازی نسبت داده میشود، شامل «گشایش چهارمرحلهای» است.
اما فوت کوزهگری در بندهای فنی آن نهفته است:
-
مسدودسازی پروتکلهای UDP و IPv6: این کار باعث میشود که دیگر هیچ نرمافزار یا ابزاری نتواند از روش Tunneling برای دور زدن فیلتر استفاده کند. عملاً فیلترشکنها یکبار برای همیشه از کار میافتند.
-
محدودیت حجم فایل ارسالی: حتی اگر سایت آزادی هم قابل دسترس باشد، امکان آپلود یا ارتباط تعاملی عمیق وجود نخواهد داشت.
این دقیقاً همان مدلی است که چین اجرا کرده، با این تفاوت که شبکه ملی اطلاعات ایران (با پلتفرمهایی مثل بله، ایتا، روبیکا) هرگز نتوانسته جایگزین جذابی برای یوتیوب یا گوگل شود.
تحریمها و بازیگران پشت پرده
جالب است بدانید شرکت «امنافزار گستر شریف» از سال ۲۰۲۳ در لیست تحریم OFAC آمریکا قرار دارد. در مستندات تحریم، مستقیماً از رسول جلیلی به عنوان فرد مرتبط نام برده شده است. مدیرعامل این شرکت، محمد مهدی عطوفی (مدیرعامل اسبق رایتل) و ابوذر عرب سرخی (رئیس پیشین پژوهشکده امنیت ارتباطات) هستند.
این بدان معناست که حلقه تصمیمگیری برای بستن اینترنت، متشکل از چهرههایی است که هم سابقه اجرایی در اپراتورها دارند، هم پیشینه امنیتی و هم در لیست سیاه بینالمللی.
نتیجهگیری؛ وضعیت آشفته امروز
امروز ایران اینترنت چندلایه دارد: اینترنت پرو برای اصناف (۱۰۰ هزار نفر)، سیمکارت سفید برای قشر خاص، و اینترنت دانشگاهی برای دانشجویان. اما سوال اینجاست: «نامحرم» کیست؟ مردمی که دانشجو و کاسب نیستند؟
رفع فیلتر گوگل مپ یا جیمیل در هفتههای اخیر، اگرچه امیدوارکننده به نظر میرسد، اما بسیاری آن را «آبنبات چشمی» برای اجرای طرح سختگیرانهتر «کنترل دسترسی» میدانند. آینده اینترنت در ایران، به جای «باز یا بسته» به «کدام بسته» گره خورده است.